نظریه صفاتی پنج عامل شخصیت

نظریه صفاتی پنج عامل شخصیت

Big Five Personality Traits
Five-Factor Model or FFM

Big-Five-Personality-Traits2

نظریه های کاتل و آیزنک موضوع پژوهش های بسیاری قرار گرفته است. برخی از نظریه پردازان عقیده دارند که کاتل بر روی تعداد زیاد ویژگی تمرکز کرده است و آیزنک بر روی تعداد کم. در نتیجه، یک نظریه جدید ویژگی های شخصیت به نام نظریه پنج عامل شکل گرفت.

• مدل پنج عامل شخصیت که سه دهه پیش مطرح شده کامل‌ترین مدل در زمینه شخصیت است.  هم اکنون این مدل در مباحثی مانند مشاوره پیش از ازدواج یا تشخیص شخصیت به گستردگی استفاده می‌شود.

مدل پنج عامل بزرگ شخصیت FFM که توسط مک کری McCrae Robert و کاستا Paul Costa طرح شده‌اند، پنج بُعد Dimension اساسی را برای شخصیت معرفی می‌کند و هر بُعد در بر گیرنده‌ تعدادی از صفات خاصی است که مجموع آن صفات مدل پنج عامل شخصیتی را تشکیل می‌دهند. این ابعاد شخصیتی و ویژگی‌های هر کدام از آن‌ها به طور خلاصه آمده است.

o این مدل شخصیت، نشانگر پنج ویژگی اصلی است که در تعامل با یکدیگر، شخصیت انسان را شکل می دهند.
با وجودی که پژوهشگران غالباً با یکدیگر بر روی نامگذاری دقیق این ابعاد اختلاف نظر دارند، امّا نام های زیر بیشتر متداول است:

. E برون گرایی…  Extraversion یا Extroversion

گرایش به اجتماعی بودن ، فعال بودن ، با جرأت بودن.

. A سازگاری یا تطابق پذیری یا خوشایندی یا مقبولیت یا همسازی…  Agreeableness

یک فرد سازگار عموماً نوع دوست است و او نسبت به دیگران هم دردی کرده و مشتاق است که کمک کند و باور دارد که دیگران نیز کمک کننده هستند.

. C وظیفه شناسی یا باوجدانی یا دلسوزی… Conscientiousness

فرد با وجدان، هدفمند، با اراده و مصمم است. این افراد دقیق و مطمئن هستند.

. N تهییج پذیری یا روان‌رنجوری یا بی ثباتی عاطفی یا نورزگرایی… Neuroticism

تمایل عمومی به عواطف منفی چون ترس ، غم، دستپاچگی ، عصبانیت و احساس گناه و نفرت

. O استقبال از تجربه یا آزاداندیشی یا باز بودن نسبت به تجربه یا تجربه اندوزی یا گشودگی… Openness to Experience

انعطاف پذیری شامل تصور فعال، احساس زیبا پسندی، توجه به احساسات درونی، تنوع طلبی، کنجکاوی ذهنی و استقلال در قضاوت

خودشکوفایی:

خودشکوفایی فرایند رشد کردن است. فرد خودشکوفا وابستگی به دیگران، حالت دفاعی، ستم کاری و کم رویی را پشت سر گذاشته و به سوی خود گردانی، خود انگیختگی، ارزیابی های معقول، همدردی نسبت به دیگران و جرأت آفریدن و کاویدن پیش می رود.

Big-Five-Personality-Traits0

برونگرایی (E)

این عامل در برگیرنده صفاتی همچون:
i. جامعه پذیری،
ii. معاشرتی بودن،
iii. سلطه جویی،
iv. هیجان خواهی،
v. فعال بودن،
vi. پر حرف بودن،
vii. پرانرژی بودن،
viii. قاطعیت و…است.

افرادی که در عامل برونگرایی نمره بالایی به دست می‌آورند، بسیاری از صفات فوق درآن‌ها دیده می‌شود.  برای مثال، آن‌ها مهارت‌های اجتماعی زیادی دارند و دائماً در جنب و جوش هستند و به ریسک‌های زیادی در زندگی خود علاقه نشان می‌دهند. 

اگر کسی درعامل E نمره‌ پایین گرفته باشد، باید او را در طرف دیگر این پیوستار قرار دهیم. در این صورت این افراد به عنوان درون گرا شناخته می‌شوند که صفت‌ها و ویژگی‌هایی مانند:
i. کم حرف بودن،
ii. کمتر فعال بودن و
iii. غیر معاشرتی بودن در آن‌ها دیده می‌شود.

صفات مرتبط با برونگرایی:

1. گرمی: این صفت به میزان صمیمیت بین افراد و نیز روابط فرد با دیگران اشاره دارد.
2. قاطعیت: این صفت به قاطع بودن و جرأت و رک گویی افراد اشاره دارد.
3. فعالیت: این صفت بیانگر تحرک، قدرت و انرژی درافراد است.
4. هیجان خواهی: یعنی فرد دائماً در جستجوی تحریک و هیجان است.
5. هیجان‌های مثبت : یعنی افراد به هیجان‌های مثبت و لذت بخش، خنده ،شادی و عشق گرایش دارند.

برونگراها البته جامعه گرا بوده، اما توانایی اجتماعی، فقط یکی از صفاتی است که در حیطه برونگرایی است. دوست داشتن مردم، ترجیح گروه های بزرگ و گردهمایی ها ، با جرات بودن، فعال بودن و پر حرف بودن نیز از صفات برون گراهاست . وقتی مایلند که بشاش باشند، به بر انگیختگی عینی و تحریک دست می زنند.  آنها همچنین سرخوش، با انرژی و خوشبین هستند. مقیاس های حیطه E به طور قوی با علاقه به ریسک های بزرگ در مشاغل همبسته است.

هر قدر که نشان دادن مشخصات برونگراها آسان است، به همان اندازه نشان دادن ویژگی های درون گراها مشکل است. در برخی از توصیف های درون گرایی باید به منزله فقدان برون گرایی توجه شود تا به عنوان ضد برونگرایی.  گر چه این افراد روحیه ای بسیار شاد برونگراها را ندارند، ولی آدم های غیرخوشحال یا بدبینی نیستند .

روان رنجورخویی (N)

این عامل که اساس آن را تجربه هیجانات منفی و نامطلوب تشکیل می‌دهند، از تعدادی صفت مانند:
i. اضطراب،
ii. افسردگی،
iii. آسیب پذیر بودن و
iv. بی‌ثباتی هیجانی تشکیل شده است.

o یکی از مشخصه‌های اصلی این عامل ناسازگاری و عواطف منفی است.  یعنی افرادی که در این عامل نمره بالایی بدست می‌آورند، با محیط بیرونی سازگاری کمتری دارند و اغلب دچار عواطف منفی می‌شوند. بر عکس، افرادی که در این عامل نمره پایینی می‌آورند، با محیط سازگاری بیشتری دارند و از لحاظ عواطف و هیجانات در سطح مطلوبی برخوردارند.

صفات مرتبط با روان رنجور خویی:

1. اضطراب: ترس، نگرانی، استرس و انگیختگی را شامل می‌شود.
2. پرخاشگری: به خشم افراد نسبت به یک چیز یا شخص گفته می‌شود.
3. افسردگی: به خُلق پایین و عواطف منفی و یأس و ناامیدی اشاره دارد.
4. کم رویی: به حالاتی مانند شرم و خجالت گفته می‌شود و گاهی اوقات ممکن است به ترس‌های مرضی از اجتماع نیز منجر شود.
5. تکانش‌وری :به رفتارهای انفجاری و تکانشی که نسبتاً غیر ارادی هستند و بدون فکر کردن و تصمیم گیری انجام داده می‌شوند، گفته می‌شود.
6. آسیب‌پذیری: یعنی افراد در برابر فشارها و استرس‌ها، آسیب روانی و جسمی بیشتری را متحمل می‌شوند.

مؤثرترین قلمرو مقیاس های شخصیت، تقابل سازگاری یا ثبات عاطفی با ناسازگاری یا روان رنجور گرایی می باشد .  متخصصین بالینی انواع گوناگونی از ناراحتی های عاطفی چون ترس اجتماعی ، افسردگی و خصومت را در افراد تشخیص می دهند.  اما مطالعات بی شمار نشان می دهد که افرادی که مستعد یکی از وضعیت های عاطفی هستند، احتمالاً وضعیت های دیگر را نیز تجربه می کنند.

تمایل عمومی به تجربه عواطف منفی، چون ترس ، غم ، دست پاچگی ، عصبانیت ، احساس گناه و نفرت، مجموعه حیطه N را تشکیل می دهد،  هر چند N چیزی بیشتر و آمادگی برای ناراحتی های روانشناختی دارد. شاید عواطف شکننده مانع از سازگاری می شود .

مردان و زنان با نمره بالا در N ، مستعد داشتن عقاید غیر منطقی هستند و کمتر قادر به کنترل تلاش های خود بوده و خیلی ضعیف تر از دیگران با استرس کنار می آیند.  همچنان که اسم این عامل نشان می دهد، بیمارانی که به طور سنتی نوروتیک تشخیص داده شده اند، کلاً نمره بالایی در اندازه های N به دست می آورند .

اما مقیاس N این است که همانند سایر مقیاس ها یک بعد از شخصیت سالم را اندازه می گیرد. نمرات بالا ممکن است نشانه احتمال بالا برای ابتلا به برخی از انواع مشکلات روانپزشکی باشد. اما مقیاس N نباید به عنوان اندزه ای برای اختلالات روانی در نظر گرفته شود.  ممکن است که به دست آوردن نمره بالا در مقیاس N با یک اختلال قابل تشخیص روانی همراه نباشد.

از طرفی تمام اختلالات روانی با نمره بالا در N همراه نیست. به عنوان مثال یک فرد ممکن است اختلال شخصیت ضد اجتماعی داشته باشد بی این که نمره بالایی در N داشته باشد .
افرادی که نمرات آن ها در N پایین است، دارای ثبات عاطفی بوده و معمولاً آرام، معتدل و راحت هستند و قادرند که به وضعیت های فشارزا بدون آشفتگی یا هیاهو روبه رو شوند .

گشودگی یا انعطاف پذیری در تجربه (O)

این عامل میزان انعطاف‌پذیری افراد را در برابر تجارب تعیین می‌کند.  آن دسته از افرادی که در این عامل نمرات بالایی می‌گیرند، عقاید و ارزش‌های جدید و غیر متعارف را بیشتر می‌پذیرند. همچنین هیجان‌های مثبت و منفی را بیشتر و عمیق تر تجربه می‌کنند.

صفات عامل گشودگی:

1. تخیل: به افکار، تصورات و تخیلاتی گفته می‌شود که افراد در دنیای درونی خود دارند.
2. زیبا پسندی: به درک عمیق از هنرها و زیبایی‌ها ،شعر و موسیقی، گفته می‌شود.
3. احساسات: به تجارب و ادراک افراد از هیجان‌های درونی خود اشاره دارد.
4. اعمال: تلاش و فعالیت‌های تازه و متنوع را شامل می‌شود.
5. عقاید: به کنجکاوی ذهنی و علاقه به عقاید جدید اشاره دارد.
6. ارزش‌ها : به آمادگی برای امتحان ارزش‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی اشاره دارد.

به عنوان یک بند اصلی شخصیت، انعطاف پذیری در تجربه O خیلی کم تر از E و N شناخته شده است. عناصر انعطاف پذیری چون:
i. تصور فعال احساس زیبا پسندی ،
ii. توجه به احساسات درونی ،
iii. تنوع طلبی ،
iv. کنجکاوی ذهنی و
v. استقلال در قضاوت ، اغلب نقشی در تئوری ها و بخش های شخصیت ایفا نموده اند.

اما به هم پیوستگی آن ها در یک حیطه وسیع و تشکیل عاملی از شخصیت بندرت مطرح بوده است.  مقیاس انعطاف پذیری درست NEOPI-R شاید وسیع ترین بعد تحقیق شده می باشد.

اشخاص منعطف هم در باره دنیای درونی و هم درباره دنیای برونی کنجکاو هستند و زندگانی آن ها از لحاظ تجربه غنی است.  آن ها مایل به پذیرش عقاید جدید و ارزش های غیر متعارف بوده و بیشتر و عمیق تر از اشخاص غیر انعطاف پذیر هیجان های مثبت و منفی را تجربه می کند.

سایر مدل های پنج عاملی اغلب این بعد را عقل نامیده اند و نمرات انعطاف پذیری با آزمون و نمرات هوش همبسته است.  انعطاف پذیری مخصوصاً با جنبه های مختلف هوش چون تفکر واگرا که عامل در خلاقیت می باشد، مربوط است؛  اما انعطاف پذیری مترادف هوش نیست.  برخی اشخاصِ خیلی با هوش در مقابل تجربه بسته هستند، متقابلاً برخی اشخاص خیلی انعطاف پذیر ظرفیت هوش خیلی محدود دارند.

در قالب تحلیل عوامل اندازه های قابلیت ذهنی عامل ششم مستقلی را تشکیل می دهند که آن را خارج از حیطه شخصیت در نظر گرفته اند.

افرادی که نمره پایینی در انعطاف پذیری می گیرند، متمایل اند که رفتار متعارف داشته و جایگاه قدیمی خود را حفظ نمایند.  این افراد تازه های ناآشنا را ترجیح نمی دهند و پاسخ های عاطفی آنان خیلی محدود است. اما مدارکی وجود ندارد که نشان دهد انعطاف ناپذیری به تنهایی یک عکس العمل دفاعی تعمیم یافته است. بر عکس به نظر می رسد که اشخاص انعطاف ناپذیر بطور ساده یک حیطه محدودتری دارند، اما ثبات بیشتری در علاقه به حیطه فعالیت خودشان می دهند.  همچنین آنان متمایل به حفظ وضعیت اجتماعی و سیاسی هستند.  اما این افراد نباید به عنوان قدرت طلب در نظر گرفته شوند.

انعطاف پذیری به نابردباری، خصمانه یا قدرت طلبی پرخاشگرانه دلالت ندارد.  این ویژگی ها به احتمال زیاد نشانه درجه دلپذیری در سطح خیلی پایین است.  متقابلاً اشخاص انعطاف پذیر غیر سنتی و غیر متعارف هستند. علاقه مندند همیشه سوال کنند و آماده پذیرش عقاید سیاسی و اجتماعی و اخلافی جدید هستند .
یک فرد انعطاف پذیر ممکن است به سیستم ارزشهای خود مسئولانه پاسخ دهد، همچنان که سنت گراها می کنند.  فرد انعطاف پذیر ممکن است از نظر روانشناسی خیلی سالم تر یا رشد یافته تر باشد، اما ارزش انعطاف پذیر یا انعطاف ناپذیر بستگی به اقتضاهای یک موقعیت دارد و افراد هر دو گروه کارهای مفید و موثر در جامعه انجام می دهند .

توافق (A)

این عامل میزان اعتماد، همکاری، هم حسی و توافق با دیگران را می‌سنجد.  افرادی که در این عامل نمره بالایی کسب می‌کنند، به دیگران اعتماد دارند و حس همکاری در آن‌ها زیاد است.
افرادی که نمره پایین می‌گیرند، بدبین و بی‌اعتماد هستند، و با دیگران هیچ‌گونه توافق و همکاری ندارند.

صفات عامل توافق:

1. اعتماد
2. رک گویی: ویژگی هایی چون رک بودن صداقت و بی ریایی را شامل می شود.
3. نوع دوستی: یعنی توجه زیادی به دیگران دارند و میل مساعدت در آن‌ها زیاد است.
4. همنوایی: فرد با دیگران همنوایی می‌کند و به دیگران احترام می‌گذارد.
5. تواضع: فروتن می‌باشند و ‌مغرور نیستند.
6. دل‌رحمی: نسبت به دیگران گرایش داشته و تصمیم آن‌ها از روی احساسات می‌باشد.

همانند برون گرایی، دلپذیر بودن مقدمتاً بُعدی از تمایلات بین فردی است.  یک فرد دلپذیر اساساً نوع دوست است، او نسبت به دیگران همدردی کرده و مشتاق است که کمک کند و باور دارد که دیگران نیز متقابلاً کمک کننده هستند.  در مقابل فرد غیر دلپذیر ستیزه جو، خود مدار و شکاک نسبت به دیگران بوده و رقابت جو است تا همکاری کننده. در میان مردم، دلپذیر بودن هم به عنوان صفتی که از لحاظ اجتماعی مطلوب است و هم از لحاظ روانی حالت سالم تری است، شناخته می شود .

o این امر نیز حقیقت دارد که افراد دلپذیر، مقبول تر و محبوب تر از افراد ستیزه جو هستند، ولی باید توجه داشت که آمادگی به جنگیدن در برابر منافع، خود هم یک امتیاز است و لذا دلپذیر بودن در میدان جنگ یا در صحن دادگاه فضیلتی محسوب نمی شود. همچنین تفکر انتقادی و بدبین بودن در علم نیز به تحلیل های صحیح علمی کمک می کند .
هیچ یک از دو قطب انتهای این عامل از نقطه نظر جامعه مطلوب نیست و نیز هیچ یک لزوماً در مورد سلامت روانی فرد مفید نمی باشد.

 

تمایل نوروتیک :

i. “حرکت بر علیه مردم”
ii.  “حرکت به طرف مردم” بحث شده است. این دو شبیه شکل مرضی دلپذیر بودن و ستیزه جو بودن می باشد .

نمره ی پایین در A با حالات شیفتگی ،ضد اجتماعی و اختلال شخصیتی پارانوئید همراه بوده در حالی که نمره بالا در A با اختلال شخصی وابسته همراه است

وظیفه شناسی و با وجدان بودن (C)

این عامل میزان وظیفه شناسی و احساس مسئولیت و همچنین نیاز به پیشرفت را معین می‌سازد.  افرادی که درعامل C نمره بالایی به دست می‌آورند، در جنبه‌های دیگر زندگی‌شان نیز پیشرفت زیادی دارند و به عنوان اشخاص با وجدان، با اراده و مصمم شناخته می‌شوند.

صفات عامل وظیفه شناسی:

1. کفایت: یعنی شایستگی و قابلیت افراد نسبت به مسائل زندگی
2. وظیفه شناسی
3. نظم وترتیب
4. خویشتن داری
5. تلاش برای موفقیت
6. محتاط بودن در تصمیم گیری

تعدادی از تئوری های شخصیت، بخصوص تئوری روان پویایی به کنترل تکانه ها توجه دارند. در طول دوره رشد اغلب افراد یاد می گیرند که چگونه با آرزوهایشان کنار بیایند . ناتوانی در جلوگیری از تکانه ها، وسوسه ها کلاً نشانه ای از بالا بودن N در میان بزرگسالان است ،  کنترل خود همچنین می تواند به مفهوم قدرت طرح ریزی خیلی فعال ، سازماندهی و انجام وظایف محوطه به نحو مطلوب نیز باشد .  تفاوت های فردی در این مورد اساس با وجدان بودن است .

فرد با وجدان هدفمند ، با اراده و مصمم می باشد.  افراد موفق، موسیقی دانان بزرگ، و ورزشکاران به نام، این صفات را در حد بالا دارند ..

این حیطه را به نام «تمایل به موفقیت » نامیده اند.  نمره بالا در C با موفقیت شغلی و تحصیلی همراه است.  نمره پایین در C ممکن است موجب شود که فرد از باریک بینی لازم، دقت و پاکیزگی زیاد و معتادکار بودن اجتناب کند.  با وجدان بودن جنبه ای است که پس از مدتی منش نامیده می شود.  افراد با نمره های بالا در C ، دقیق ، خوش قول و مطمئن هستند . اما افراد با نمره پایین در C لزوماً فاقد اصول اخلاقی نیستند، اما در به کارگیری اصول اخلاقی زیاد دقیق نیستند . همچنین آنان در تلاششان برای رسیدن به هدف هایشان بی حال هستند .  مدارکی وجود دارد که این افراد خیلی لذت گرا بوده و علاقه زیادی به امور جنسی دارند.

 

Big-Five-Personality-Traits1

آزمون الگوی پنج عاملی شخصیت (NEO) در برگه دوم

Pages: 1 2

Pages ( 1 of 2 ): 1 2بعدی »