روان‌شناسی خواب دیدن

خواب دیدن یا رؤیا -۳

روان‌شناسی خواب دیدن

همه ما تقریبا یک‌سوم از زندگی‌مان را در خواب به‌سر می‌بریم. اما این‌قدر که از واقعیت‌های بیداری‌مان آگاهی داریم، از خواب‌مان کمتر می‌دانیم.

1)     استراحت مغز هنگام خواب

o       مغز ما در دوره‌هایی از خواب حتی از زمان بیداری هم فعال‌تر است. لذا اینکه گفته شود در هنگام خواب مغز استراحت می‌کند، اصلاً باور درستی نیست.

در انسان، هنگام تولد، مدت خواب حداکثر میزان خود را دارد و بین ۲۰ تا ۲۲ ساعت در شبانه‌روز است، سپس به تدریج از میزان آن کاسته می‌شود و در هنگام بلوغ به کمی بیش از ۸ ساعت می‌رسد. متوسط مقدار خواب در بزرگسالان ۷ و نیم ساعت است. البته اختلافات انفرادی زیادی نیز در نیاز به خواب و مدت آن مشاهده می‌شود.

2)     مکانیزم عصبی به خواب رفتن

o       در هنگام خواب به تدریج از سطح هوشیاری کاسته می‌شود. سطح هوشیاری با فعالیت‌ نورون‌های کورتکس مخ مربوط است.

فعالیت نورون‌های کورتکس هم به نوبه‌ خود تحت تاثیر پیام‌های تحریک کننده و بازدارنده‌ای قرار دارد که از تشکیلات مشبک به کورتکس می‌رسد. ضمناً در هنگام خواب سیناپس‌های بازدارنده‌ای که به خصوص از تشکیلات مشبک، پل مغز و بصل‌النخاع سرچشمه می‌گیرند و انتقال‌دهنده شیمیایی آنها سرتونین است، به کار می‌افتند. به همین جهت است که در هنگام خواب به سروتونین مغز افزوده می‌شود و اگر در مغز جانوران بیدار هم سروتونین تزریق کنیم به خواب می‌روند.

3)     آثار خواب ، شارژ شدن

o       فرض که شما پشت فرمان خودروی خود نشسته و استارت می‌زنید. چه اتفاقی می‌افتد؟

انرژی از باتری برای روشن شدن ماشین بسیج می‌شود و خودرو روشن می‌شود.

اگر اعمالی از این دست مثل روشن شدن خودرو، استفاده از کولر یا روشن کردن چراغ‌ها و برف‌پاک‌کن را در نظر بگیریم، متوجه می‌شویم که باید خیلی زود باتری خودرو خالی و شارژ شود. ولی واقعیت این است که دینام خودرو وظیفه شارژ دوباره باتری را به عهده دارد و تا وقتی دینام سالم است. باتری شما به راحتی کار می‌کند و خودروی شما خوب استارت می‌زند. ولی اگر دینام خراب باشد، مشکلات شروع می‌شود.

در بدن ما هم خواب نقش همان دینام را بازی می‌کند و باعث می‌شود پرانرژی باشیم. قطعاً با کسانی برخورد کرده‌اید که صبح‌ها برای انجام امور انرژی لازم را ندارند یا افراد افسرده‌ای که انگیزه‌ انجام فعالیت را ندارند، و معمولاً کم انرژی هستند ، به طور عمده مشکل خواب دارند یا به عبارتی خوب شارژ نمی‌شوند.

o       خواب مراحل متعددی دارد .

به طور کلی ۲ نوع خواب داریم: REM و NonREM. .

مرحله REM زمانی اتفاق می‌افتد که همان‌طور که فرد خوابیده و چشم‌ها بسته‌اند، ولی چشم در چشم خانه (حدقه) حرکت می‌کند، حتی با چشم غیر مسلح هم می‌توان دید که چشم فردی که خوابیده حرکت می‌کند. اگر فرد را در این مرحله از خواب بیدار کنیم، به طور عمده گزارش می‌دهد که داشته خواب می‌‌دیده است. این مرحله بیشتر شارژ روانی بدن را در پی دارد.

درمرحله دیگر خواب یا NonREM ، یعنی خوابی که چشم‌ها حرکتی ندارند، فرد کمتر گزارش خواب دیدن را دارد. این مرحله بیشتر شارژ بدنی را بر عهده دارد.

4)     اهمیت خواب REM

o       هر دو مرحله مهم هستند، ولی محرومیت از خواب REM تاثیرات و پیامدهای ناگوارتری را در پی دارد.

در آزمایشی روی یک استخر آب جزایر کوچکی درست شد که روی هر یک گربه‌ای می‌توانست به صورت ایستاده قرار بگیرد ولی جای کافی برای دراز کشیدن نداشت.

لازم به یادآوری است که گربه‌ها می‌توانند به صورت ایستاده در خواب NonREM باشند، ولی به محض رفتن به خواب REM به آب افتاده و بیدار ‌شدند.

در چنین گربه‌های خانگی که از خواب REM محروم شدند، به سرعت نشانه‌های بیماری‌های روان تنی، لاغری، بی‌اشتهایی و تحریک‌پذیری غیرعادی ظاهر شد و این گربه‌های دست‌آموز خانگی به گربه‌های وحشی تبدیل شدند. اگر آزمایش ادامه می یافت گربه‌ها بر اثر لاغری شدید می‌مردند.

در پژوهش‌ دیگری که روی عده‌ای داوطلب انجام شد با محروم ساختن آنها از خواب REM و مقایسه آنها با افراد دیگری که از خواب NonREM محروم می‌شدند  نشان داد که در افرادی که از خواب REM محروم شده بودند، به تدریج نشانه‌های بیماری‌های روان ‌تنی همراه با بی‌اشتهایی، تحریک‌پذیری غیرعادی و اختلالات دستگاه گردش خون و گوارش و نشانه‌های اسکیزویید مانند بی‌توجهی به محیط به وجود آمد، مسلماً ادامه آزمایش غیراخلاقی بود!

o       پس حذف یا محرومیت از خواب، مخصوصاً خواب REM به سرعت اختلالاتی را به وجود می‌آورد و مقاومت کامل در برابر بی‌خوابی کامل، حداکثر ۶ روز است! بنابراین مقاومت انسان در برابر بی‌خوابی کمتر از مقاومت در برابر بی‌غذایی است.

o       در خواب REM ما خواب می‌بینیم و خواب دیدن در روان‌شناسی از اهمیت زیادی برخوردار است. ما معتقدیم که خواب حل تعارض‌های دوران گذشته فرد است. لذا فرد در خواب و با خواب دیدن سعی در تنظیم و تعدیل مسایل فکری، روحی، تعارضات و مشکلات خود دارد. به همین خاطر است که تعبیر خواب در روان‌‌شناسی از اهمیت خاصی برخوردار است.

البته تعبیر خواب روان‌شناسی با تعبیر خواب یک معبر خواب‌گذاری، فرق دارد، چرا که بعد از خواب‌گذاری قصد پیش‌گویی آینده فرد را از روی خواب او دارد. ولی یک روان‌شناس از روی تعبیر خواب به ریشه‌های برخی ناکامی‌ها و تعارض‌های زندگی گذشته فرد پی می‌برد و به عبارتی شخصیت فرد را مورد بررسی قرار می‌دهد.

5)     تفاوت خواب دیدن زن و مرد

o       بین خواب زن‌ها و مردها تفاوت‌هایی وجود دارد؛ مثلاً خانم‌ها بیشتر خواب‌های سریالی می‌بینند!

حتی در یک شب چند قسمت خواب و یا در چند شب پشت‌سر هم دنباله‌ خواب‌های قبلی خود را بیشتر می‌بینند و البته از این بابت خوشبخت‌ترند چرا که مردها معمولاً خواب‌های یک قسمتی می‌بینند و متاسفانه در این خواب‌های کوتاه عمدتاً به ناکامی هم می‌رسند و حتی در خواب هم به خواسته خود دست نمی‌یابند.

6)     رویا و شخصیت افراد

o       می‌توان گفت که از روی خواب می‌توان به مشکلات و دغدغه‌هایی که فرد با آنها درگیر بوده است پی برد. بالطبع مشکلات فرد، نوع زندگی، سبک شناختی و شیوه کنار آمدن با مسایل را مشخص می‌کند. مثلاً فرض بفرمایید عده‌ای از برخی خواب‌های تکراری گله دارند.

احتمالاً این افراد تعارض حل نشده‌ای دارند که به کرات در خواب خود را نشان می‌دهد. افراد افسرده بیشتر خواب مرده، قبرستان، تاریکی و… می‌بینند. افراد شنگول خواب‌هایی با زمینه‌های جنسی یا شهوانی بیشتر می‌بینند. اگر فردی خواب بسیار در هم بر هم و به هم ریخته‌ای ببیند، نشان‌دهنده فکر بسیار به هم ریخته و نامنظم اوست.

معمولاً وسواسی‌ها خواب را با جزییات ریز می‌بینند و با همان جزییات هم تعریف می‌کنند. پس تا حدی می‌توان به دنیای درونی فرد پی برد.

7)     تعبیر خواب روان‌شناسی

o       تعبیر خواب روان‌شناسی بسیار سخت است، چرا که کار به همین جا ختم نمی‌شود! مثلاً از طرفی برخی خواب‌ها معنای سمبولیک یا نمادین دارند. به عبارتی دیدن یک چیز خاص در خواب می‌تواند معنای چیز دیگری را بدهد. مثلاً دیدن برگ درخت یا کاغذ می‌تواند نشانه ای از زنانگی تلقی شود. برخی خواب‌ها هم خیلی ارزشمند تلقی نمی‌شوند. مثلاً خواب‌هایی که با شرایط لحظه‌ای و گذرای فرد در ارتباط است؛ مثلاً کسی که خواب می‌دیده در سرمای قطب اسیر است و وقتی با لرز و سرما از خواب می‌پرد متوجه می‌شود که در سرمای زمستان پنجره اتاق بازمانده و سرمای سختی وارد اتاق شده است. مسلماً این خواب‌ها خیلی ارزش تفسیری ندارند.

8)     زمان های بیداری و خواب

o       مدلی تحت عنوان مدل پردازش متضاد خواب و بیداری این پدیده را توضیح می‌دهد. مطابق این مدل، دو فرآیند متضاد در مغز بر تمایل آن برای به خواب رفتن یا بیدار ماندن زمان می‌رانند.

o       این دو فرآیند عبارت‌اند از :

          i.            سایق اعتدالی خواب، حالت‌هایی که در جاندار وجود دارد و جاندار را به طرف آن سوق می‌دهد مانند سایق تشنگی.

         ii.            فرآیند بیدار باش ساعت‌مدار.

o       سایق یا سوق‌دهنده اعتدالی خواب، فرآیندی شناختی است که می‌کوشد مقدار خواب لازم برای داشتن سطح پایداری از بیدار باش در طول روز را تامین کند.

این سایق Drive  در تمام طول شب فعال است، ولی در طول روز هم عمل می‌کند. در سراسر روز نیاز به خوابیدن دم به دم شکل می‌گیرد.

اگر شب قبل خیلی کم خوابیده باشیم، در طول روز تمایل قابل‌توجهی برای به خواب رفتن خواهیم داشت.

o       فرآیند بیدار باش ساعت مدار، فرآیندی در مغز است که باعث می‌شود هر روز در زمان معینی از خواب بیدار شویم. این فرآیند تحت کنترل ساعت زیستی است و چرخه‌های شبانه‌روزی ۲۴ ساعته را در کنترل دارد.

از تعامل این دو فرآیند متضاد چرخه روزانه خواب و بیداری ما به وجود می‌آید.

خواب یا بیدار بودن ما در هر لحظه به قدرت این دو فرآیند نسبت به هم بستگی دارد.

در طول روز فرآیند بیدار باش ساعت مدار معمولاً بر سایق خواب غلبه دارد، ولی از سرشب به بعد با بیشتر شدن قدرت عزم خوابیدن، گوش به زنگی و بیدار باش ما رو به کاهش می‌گذارد.

در اواخر شب ساعت زیستی ما را به خواب دعوت می‌کند.

9)     کنترل رویاهای خود

o       روان‌شناسان نشان داده‌اند که امکان کنترل محتوای رویا تا حدودی وجود دارد. به این صورت که محیط آنها را عوض می‌کردند یا به افراد، پیش از خواب القاهایی می‌کردند و بعد محتوای رویاهایی را که در پی آن به وجود می‌آمد، تحلیل می‌کردند.

o       در یک مطالعه، پژوهشگران تاثیر زدن عینکی با شیشه‌های قرمز به مدت چند ساعت پیش از خواب را آزمایش کردند. گرچه پژوهشگران هیچ گونه القای واقعی صورت نداده بودند و شرکت‌کنندگان نیز هدف آزمایش را نمی‌دانستند، گزارش بسیاری از شرکت‌کنندگان حاکی از آن بود که محتوای دیداری رویای‌شان ته رنگ قرمزی داشت.

o       آزمایشی هم در مورد تاثیر تلقین آشکار پیش از رویا انجام شد: از شرکت‌کنندگان خواستند تا سعی کنند در مورد آن ویژگی شخصیتی که دوست دارند از آن آنها باشد، رویایی ببینند.

بیشتر آنها لااقل یک رویا دیده بودند که می‌شد صفت محبوب‌شان را در آن تشخیص داد. با وجود این یافته‌ها، در بیشتر مطالعات، شواهد چندانی دال بر اینکه محتوای رویا را بتوان واقعاً کنترل کرد، به چشم نمی‌خورد.

10)خواب و رویای جنسی

o       حـتی در ایـن دوران کـه مسائـل رابطـه های جنسی کمـی بـازتـر شـده اسـت، بـاز هم خیلی از مردم وقتی خوابی در ایـن رابطـه داشتـه باشند، نگـران می شونـد. بـه ویـژه، اگـر عــملی که در خواب انجام داده اند، در زندگی عادی برایشان غیر منتظره و تکان دهنده باشد، این خواب ها آزار دهنده ترخواهد شد. اما، خیلی از افراد هم هستند که اصلاً از چنین خواب هایی ناراحت نمی شوند، بلکه از آن لذت هم می برند. می توان گفت این بهترین رفتاری است که می توانید داشته باشید.

o       چرا خواب رابطه جنسی ؟

ما به خاطر فعالیت های شدیدی که بطور مداوم در ذهن ناخودآگاهمان در حال انجام است، خواب می بینیم. و از آنجا که رابطه جنسی یکی از نیرومندترین غرایز و امیال انسانی است، حیرت انگیز نیست که برخی خواب های ما محتوای جنسی داشته باشد. اگر میل و انگیزه شدیدی برای انجام برخی کارها داشته باشیم، احتمال اینکه آن را در خواب ببینیم خیلی زیاد است و ذهن خودآگاه ما نمی تواند از اتفاق آن جلوگیری کند.

o       سانسور ذهن خودآگاه در خواب های جنسی ؟

ذهن چیزی دارد به اسم “سانسور رویا” که خواب ها را تصفیه می کند. پس اگر فردی در امور دینی و اخلاقی دیدگاهی بسیار سخت گیرانه داشته باشد، و شروع به دیدن یک خواب جنسی کند، قابلیت سانسور رویاها در ذهن آن خواب را جوری تغییر می دهند که صحنه های خیلی گستاخانه با سمبل ها و نشانه هایی جایگزین می شوند. از اینرو، مردی با اخلاقیات جنسی بسیار خشک و سختگیرانه، ممکن است در عمق ناخودآگاه خود میل شدیدی به داشتن رابطه جنسی با زنی زیبا داشته باشد. در این مورد، به جای اینکه آن فرد خواب اندام های جنسی زنانه را ببیند، در خواب لوله ها یا تونل هایی می بیند. به جای دیدن سینه زنان در خواب خواب تپه های بسیار دلپذیر و زیبا می بیند، و از این قبیل.

به همین ترتیب، زنی که اخلاقیات جنسی او بسیار خشک و سختگیرانه است، آلت جنسی مردانه در خواب نمی بیند. و درعوض سمبل هایی از آن مثل موشک، سیگار و دودکش های بلند را در خواب می بیند. اما تجربه نشان می دهد این نوع رویاهای سمبلیک نسبت به قبل کمتر شده است.

مردم نسبت به نسل های قبل در امور جنسی بازتر شده اند، به همین خاطر است که در خواب س.س را به وضوح و آشکار می بینند نه سمبل هایی از آن را.

o       ارگاسم در خواب ؟

البته برای خانم ها خیلی کم پیش می آید، اما امکان پذیر است، به ویژه زمانهایی که آمادگی جنسی لازم را داشته باشند. روی تحقیقی کار شد که در آن تعداد زیادی از خانم اعتراف کردند که اولین ارگاسمشان در خواب اتفاق افتاده است. اکثر مردها در دوره نوجوانی خود تا ۲۰، ۳۰ سالگی خواب های جنسی بسیار زیادی داشته اند. تکرار این رویاها با بالا رفتن سن کمتر می شود، اما بسیاری از مردهایی که میل جنسی زیادی دارند، تا سن ۶۰، ۷۰ سالگی هم چنین خوابهایی می بینند.

o       در مردها، این خواب ها تا مرحله ارگاسم و ارضا شدن مرد پیش می رود. در جوانی این ممکن است مایه خجالت آنها شود، به ویژه اگر بعد از بیدار شدن ببینند که ملحفه ها کثیف شده است. اما برای جلوگیری از وقوع آن هیچ کاری نمی توان انجام داد.

o       خیلی از مردها تصور می کنند که ارضا شدن در خواب زیان آور است. اغلب آنها شنیده اند که از دست رفتن اسپرم، باعث ضعیف شدن جسمی آنها یا کوتاه شدن عمرشان می شود. اما این کاملاً نادرست است. این خواب ها فقط واکنش طبیعی بدن به هورمون هاست، تقریباً مثل عادت ماهیانه که در خانم ها روی می دهد.

o       خواب های جنسی آزار دهنده. بیشتر خواب های جنسی طبیعی هستند و نباید احساس نگرانی کرد. گاهی اوقات این خواب ها فعالیت هایی در خود دارد که ممکن است تصور کنید در زندگی واقعی هیچوقت آن را انجام نمی دهید. اما اشکالی ندارد. اما، بعضی افراد رویاهای جنسی بسیار آزاردهنده ای دارند، مثل رابطه جنسی با محارم، سکس خشن، و تجاوز.

اگر این رویاها مکرراً اتفاق بیافتاد، احتمالاً یک دلیل روانشناسی پشت آن وجود دارد. اگر این خواب ها ناراحتتان می کند و می خواهید دلیل آن را بفهمید، بهترین راه این است که با یک روانشناس مشورت کنید. این افراد با پیش زمینه روانکاوی خود آشنایی بیشتری با دنیای خواب دارند. اما برخی متخصصین هیپنوتیزم درمانی مهارت ویژه ای در کمک به افراد برای کنترل خواب های خود دارند و با هیپنوتیزم به آنها کمک می کنند.  پایان دیگری برای رویایشان بسازند تا دیگر برایشان آزاردهنده نباشد.

11)رویای عشق

o       گاهی اوقات بعضی افراد خواب هایی می بینند که در آن فردی عمیقاً دوستشان دارد، در آغوش می گیردشان و نوازششان می کند، رویاهایی که به آن صورت رابطه جنسی در آن نیست،  اما فرد را عمیقاً در خواب به سمت فرد مقابلش می کشاند. این رویاها معمولاً برای فرد بسیار تکان دهنده هستند، چون معمولاً فردی که در خواب به آنها عشق می ورزیده، همسر یا شریک زندگی واقعیشان نیست.

o       تجربه نشان داده که این رویاها حرف های زیادی را می تواند برایمان بازگو کند. اینگونه رویاها می تواند به ما نشان دهد که ما از وضعیت کنونی زندگی خود چندان راضی نیستیم و میل و اشتیاق ما را برای یک تجربه عشقی جدید نشان می دهد که در ازدواج یا رابطه کنونی وجود ندارد. اگر شما چنین خواب هایی می بینید و برایتان آزاردهنده است، بهتر است با یک مشاور خانواده مشورت کنید تا ببینید دلیل این رویاهایتان چه بوده است.

o       مطمئناً همه ما رویاهایی می بینیم که در آن مسائل نامتجانسی با کسانی که فکرش را هم نمی کنیم برایمان اتفاق می افتد، اما وقتی این رویاها لحظات بیداری ما را در یکی دو روز پس از آن به خود مشغول کند، بهتر است به دلیل احتمالی آن و پیامی که آن رویا می تواند برای ما داشته باشد فکر کنیم.

 

 

منبع: گفتگو با حسین ابراهیمی مقدم، روان‌شناس و مدرس دانشگاه