ملالت

ملالت

Boredom, Ennui, Tedium

مَلالَت= افسردگی، دل‌تنگی. بیزاری، آزردگی. ستوهی، سیرآمدگی

ملالت وضعیتی روحی یا روانی است که در زمان عدم وجود فعالیتی خاص برای انجام و یا عدم علاقه به شرایط محیطی و یا احساس بطالت در روز یا بازهِ زمانی خاص رخ می دهد. نشانه‌های متداول ظاهری ملالت: 1-  نگاه کردن به دوردست. 2-  صورت ثابت و بی‌حرکت. 3-  گوشه‌های لب رو به پایین و یا کشیدن لب‌ها به کناره. 4-  بالا نگه داشتن سر با کمک دست.

*****

به ازای هرچیزی در زندگی دو حال داریم، یا آن چیز را می‌خواهیم یا نمی‌خواهیم. اگر نخواهیم که هیچ، ولی اگر بخواهیم، یا آن چیز را داریم یا نداریم. اگر نداشته باشیم درد می‌کشیم و اگر داشته باشیم لذت می‌بریم.

تجربه زندگی ما بین درد از نداشتن آن‌چه می‌خواهیم و لذت از داشتن آن‌چه می‌خواهیم می‌گذرد. امّا این تصور، خام است.

شوپنهاور با تعلم از بودا اذعان کرد که بین درد و لذت، یک چیز سومی وجود دارد و آن ملالت است.

تا زمانی که یک چیز را نداریم و می‌خواهیم،‌ دست‌خوش درد و رنجیم. دیر یا زود آن چیز را به‌دست می‌آوریم و دست‌خوش لذّت می‌شویم. امّا بعد از لذّت چیز سومی هست و آن ملال است. زمانی که چیزی را داریم اما آن را نمی‌خواهیم دچار ملال می‌شویم. به این ترتیب لذّت نقطه‌ای است میان دو پاره خط درد و ملال.

دوران لذت بردنِ ما از یک نعمت، در قیاس با دورانی که آن نعمت را می‌خواستیم و نداشتیم، و دورانی که آن نعمت را داشتیم و نمی‌خواستیم، یک نقطه بیش‌تر نیست.

لذت با وصال اتفاق می‌افتد، امّا رسیدن به لذت همان و آغاز ملال همان.

*****

🔺 آن‌چه بیش از هر چیز در انتظار ماست، ملالت است. هیچ دانشگاهی ما را برای مواجهه با آن آماده نکرده است. هیچ دانشکده علوم انسانی یا طبیعی درسی برای ملالت ارائه نمی‌دهد. ولی چگونه ممکن است با یک بیماری مزمن لاعلاج فقط آشنا شد؟

🔺فقیر یا غنی، همه ما، دیر یا زود، ناگزیر به مواجه با تکرار ملالت‌بار زمان هستیم. شما از کار، دوستان، همسر، عشق، منظره پنجره باز اتاقتان، طرح کاغذ دیواری آن، و حتی از افکار و از خودتان کلافه خواهید شد. از این رو، ناچار به دنبال راه‌های گریز از ملالت خواهید بود.

🔺 بهترین راه رهایی، همواره از دل مشکلات یافت می‌شود. وقتی با ملالت مواجه می‌شوید، پذیرای آن باشید. اجازه دهید ملالت شما را مچاله کند، در ملالت غرق شوید، تا به کف اقیانوس ملالت برخورد کنید.

🔺بیایید همان‌قدر که به آبا و اجداد خویش احترام می‌گذاریم، ملالت را به‌خاطر ریشه‌هایش گرامی بداریم. چرا که در مواجه با همین نیستیِ بی‌انتهاست که اشتیاق ما به اوج می‌رسد؛ همان لحظاتی که، معمولاً، نطفهِ زندگی جدیدی در آن بسته می‌شود.

*****

در اصطلاح مرسوم، حوصله‌سررفتگی حالت احساسی و گاه روان‌شناختی است که وقتی فردی هیچ کارِ به‌خصوصی برای انجام دادن ندارد، تجربه می‌کند، علاقه‌ای به محیط اطراف خود ندارد، یا احساس می‌کند که یک روز یا دوره‌ای کسل‌کننده یا خسته‌کننده را می‌گذراند. دانشمندان نیز آن را به عنوان پدیده‌ای مدرن که دارای بُعد فرهنگی است، درک می‌کنند. محققان معتقدند: “هیچ تعریفِ پذیرفته شده جهانی از حوصله‌سررفتگی وجود ندارد. امّا هرچه که باشد، محققان معتقدند، این فقط اسم دیگری برای افسردگی یا بی‌اشتهایی نیست. به‌نظر می‌رسد این یک حالت روانی خاص است که مردم آن را ناخوشایند می‌دانند -عدم تحریکی که به آن‌ها میل به خلاصی می‌دهد. با کمک با انبوهی از پیامدهای رفتاری، پزشکی و اجتماعی.

سر‌رفتن حوصله می‌تواند یک حالت خطرناک و مختل کننده ذهن باشد که به سلامتی آسیب می‌رساند؛ با این حال، بدون سر رفتن حوصله نمی‌توانیم به نکات خلاقانه خود دست یابیم.

*****

شوپنهاور در 1788 به‌دنیا آمد. وی در ابتدا یكی از فلاسفهِ مورد علاقهِ نیچه بود، ولی بعدها از وی بیزاری جُست و كتاب اراده قدرت خود را به‌نوعی در جواب شوپنهاور نوشت.

دیدگاه شوپنهاور در ارتباط با زندگی:

زندگی شرّ است:

همه چیز در زندگی به ما نشان می‌دهد كه خوش‌بختی زمینی موهوم و آرزویی غیر‌قابل حصول است. البته افرادی هستند كه سراب را آب می‌انگارند و در شوره‌زار هستی، سراب‌هایی از بهشت می‌بینند، ولی حتی این‌ها، دیر یا زود در می‌یابند كه فریب خورده‌اند. زندگی معامله‌ای است كه به ورشكسته‌گی كامل منتهی می‌شود زیرا تمام آزروها و امیدها‌ی ما در كام اژدهای مرگ فرو می‌رود و پس از آن‌همه تلاشی كه برای سعادت موهوم كرده‌ایم، به چیزی غیر از پیری و نومیدی و مرگ نمی‌رسیم.

ایّام عمر ما مانند پول سیاهی است كه به‌عنوان صدقه به گدا داده می‌شود، ولی همان‌طور كه پول سیاه برای همیشه در نزد گدا نمی‌ماند، عمر ما هم كه به عاریت به ما داده شده، از ما پس گرفته می‌شود. این طلبكارِ بی‌رحمی كه بدهی خود را روزی از ما می‌ستاند، كسی غیر از اَجل نیست كه در طول حیات هم‌چون سایه به دنبال ماست.

از سوی دیگر تا زمانی كه زنده‌ایم گرفتار درد و اَلَم‌یم و تازه وقتی كه به لذت دست می‌یا‌بیم، دچار ملامت می‌شویم، زیرا به‌همان نسبت كه لذت زیاد می‌شود، حساسیت ما نسبت به آن رو به كاهش می‌نهد. به همین جهت آن‌هائی‌كه به طور دائم از لذات دنیا برخوردارند، از آن بیزاری می‌جویند.

از طرفی دیگر محروم شدن از نعمات دنیوی نیز دردناك است و از آن‌هم دردناكتر، دچار فقر و محتاج بودن است كه اكثر افراد بشری با آن دست به گریبانند. آن‌قدر دردهای زندگی زیاد است كه اگر تراز‌نامه‌ای بنویسیم از خوشی‌ها‌ئی‌كه ممكن است در طی زندگی نصیب‌مان شود با دردهائی‌كه امكان دارد دچار گردیم، ستون دردها بر ستون خوشی‌ها خواهد چربید. زمان هر چه خوش‌تر باشد، سریع‌تر سپری و هر چه دردناك‌تر باشد، كندتر سپری می‌گردد؛ بدان علّت كه درد یك عنصر مثبت و لذّت یك عنصر منفی است.

اثبات این‌كه “شر” در این دنیا بر “خیر” غلبه دارد، امری زائدست زیرا شر وجود خود را در طول حیات مان دائم به ما اعلام می كند. این حقیقت به قدری واضح و بدیهی است كه حتی با مطالعه سطحی امور زندگی، به آن واقف می‌گردیم.

آری شر ریشهِ وجود ماست؛ همه چیز در این دنیا ناقص و معیوبست؛ تمام لذات كم‌و‌بیش توأم با درد و ناراحتی است؛ هر نوع آسایش، ناراحتی هایی به دنبال دارد؛ در بین این همه مصائب گوناگون خصومت انسان با انسان، قوزِ بالای قوز شده و این دنیا را به صورت یك جهنم واقعی در آورده است. بدین ترتیب افراد انسانی حق نفس كشیدن را به بهای گزاف می‌خرند و به قدری هم گران می‌خرند كه باید گفت: خوش‌ترین لحظات زندگی حتی سعادتمند ترین افراد، زمانی است كه به‌خواب می‌روند و بدترین لحظات به‌هنگام بیداری است.

به ما می‌گویند زندگی به‌عنوان تحفه به ما داده شده و حال آن‌كه آن‌چه مسلم است این است كه اگر چنان‌چه قبل از اعطای این تحفه به ما اجازه داده می‌شد آن‌را دقیقاً مطالعه و معاینه كنیم، هرگز به‌قبول یك چنین تحفه‌ای تن نمی‌دادیم. بهتر است به‌جای این‌كه زندگی را تحفه بیانگاریم، آن‌را یك وام لعنتی بدانیم كه به‌زور به ما تحمیل شده است و به زور هم پس‌گرفته می‌شود.

خواهش‌های آزار دهنده و انواع و اقسام مصائب و ناراحتی‌های دیگر كه در طول عمر با آن‌ها دست‌به‌گریبانیم از عوارض این وام است. تنها مرگ است كه ما را از شرّ این وام لعنتی خلاص می‌كند. در یك چنین دنیایی آلوده به درد و گناه، كه در آن همه مخلوقات آكل و ماكول یك‌دیگرند و وجود و هستی‌اش مبتنی بر یك سلسله مرگ‌های دردناك است، آری در چنین دنیایی صحبت از كمال، سبك مغزی است. خوش‌بینان اعتراض كرده خواهند گفت: چشم‌هایت را باز كن و زیبائی‌های بی‌پایان طبیعت را با آن‌همه كوه‌ها و دره‌ها و جوی‌ها و درخت‌ها و حیوانات و غیره و غیره تماشا كن تا به عظمت و جلال طبیعت پی‌ببری. در پاسخ باید گفت آیا دنیا شهر فرنگ است؟ البته مظاهر طبیعت از لحاظ تماشا جالب است، ولی جزوی از آن بودن و تحت نظر آن بودن امری دیگر است.

حقیقت این است كه خوش‌بینی در یك چنین دنیائی‌كه در آن جنایت، احتیاج، درد و مرگ حكم‌فرمایی می‌كند، مسخره است و به‌جای این‌كه مانند لایب‌نیتز این دنیا را بهترین دنیای ممكن بیانگاریم، باید آن‌را بدترین دنیای ممكنه بنامیم. دلیلش هم این است كه كمترین تغییرات جوی و یا غیرجوی كافی‌ست كه میلیون‌ها نفر از حیات محروم گردند. كم‌ترین اختلاف جوی بیماری‌هایی امثال وبا و تب زرد، طاعون و مالاریا تولید می‌كند و سبب بروز زلزله و سیل و بیرون ریختن مواد گرفته از كوه‌های آتشفشان می‌گردد.

حال این سوال پیش می‌آید كه اگر زندگی شرّ است چرا مردم حاضر نیستند از آن دست بردارند، دلیلش این است كه «اراده زندگی» كه ایجاد كننده این دنیای غم‌انگیز و درد‌آلود است، با خشنودی به‌كارهای خود می‌نگرد و این اوست كه از درون ما، به ستایش زندگی می‌پردازد تا ما را وادار كند علی‌رغم وجود این همه مصیبت و بدبختی در اجرای نقشه‌های پست تولید مثل، با او هم‌كاری كنیم. ولی گاهی می‌بینیم كه علاوه بر فشار اراده زندگی، افرادی خود را از نیش جان‌فرسای زندگی آزاد ساخته، دفتر لیل و نهار را می‌شویند و در آشیانه پُر‌صلح‌وصفای نیستی جای می‌گیرند.

چرا زندگی شر است؟

خواهش منبع شر است و چون بنای زندگی بر خواهش است، لذا زندگی مصیبت است. خواهش اژدهایی است كه هیچ‌وقت سیر نمی‌شود. هر خواهش خواهشی دیگر را می‌خورد و چون بلافاصله پس از اقناع یك خواهش، خواهشی دیگر جایگزینش می‌گردد، ما نمی‌توانیم از این مصیبت رهایی یابیم. زندگی مصیبت است چون خمیر‌مایه آن درد است و لذت فقط عبارت است از فقدان درد و الم. به همین جهت ما دردها را عمیقاً حس می‌كنیم ولی لذت را به‌طور سطحی احساس می‌نماییم.

زندگی مانند پاندول ساعت میان رنج و ملالت در نوسان است. ضعفا به حداكثر از درد محرومیت و ناكامی كه محصول فقر است رنج می‌برند و اغنیا از دردِ ملالت كه محصول نیل به خواهش‌ها به آسان‌ترین طُرق است، می نالند.

زندگی مصیبت است چون هرچه یك موجود زنده كامل‌تر و با هوش‌تر باشد، حساسیتش نسبت به رنج بیش‌تر می‌گردد؛ به‌همین جهت هر چه شخصی باهوش‌تر ودانا‌تر باشد، بهره او در زندگی از رنج و اندوه بیش‌تر است.

به دلایل فوق جهنم در همین دنیاست و نه در دنیای دیگر. تعجب ندارد چرا دانته این‌قدر خوب توانسته جهنم را توصیف كند. زیرا او نمونه‌های عالی زندگی جهنمی را در همین دنیا روبه‌روی خود می‌دیده است. ولی وی نتوانسته از پس توصیف بهشت در این دنیا برآید چون بهشت در این دنیا وجود ندارد.

به‌طور خلاصه: انكار این حقیقت كه زندگی مصیبت است، بی‌فایده است. زیرا حقیقتی آشكار است و مسئله‌ای كه باید حل شود توضیح و تفسیر مصیبت زندگی است. برای رهایی از دردهای زندگی باید اساس آن‌را ویران كرد و به‌عبارت دیگر باید چشمه خواهش‌ها را كور كرد.

خواهشی اندر جهان هر خواهشی را در پی است … خواستی را جو که بعد از وی نباشد خواستی

(میرفندرسکی)

*****

در ستایش ملالت

جزف بردسکی Joseph Brodsky

برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۱۹۸۷

ترجمه حامد بابازاده

« …اما اگر پادشاهیِ خود را بر باد رفته یافتی، به‌سانِ پدرت که پیش از تو پادشاهی خود را از کف داده بود، آن‌گاه که خِرَد به سرزنش و احساس به تحقیرت کمر بسته، باور کن رنج خویش را… » [شعر “Alonso to Ferdinand” سروده W. H. Auden]

آن‌چه بیش از هر چیز در انتظار ماست، ملالت است. هیچ دانشگاهی ما را برای مواجهه با آن آماده نکرده است. هیچ دانشکدهِ علوم انسانی یا طبیعی درسی برای ملالت ارائه نمی‌دهد. در بهترین حالت، ما را با آن آشنا می‌کنند. ولی چگونه ممکن است با یک بیماری مزمن لاعلاج فقط آشنا شد؟ کلافگی سرِ کلاس درس یا هنگام مطالعه یک کتاب درسی خسته‌کننده، با تجربه گرفتاری در کویرِ ملالت حتی قابل مقایسه نیست. کلافگی، بی‌حوصلگی، یا ملالت، پدیده پیچیده‌ای است که عمدتاً محصول تکرار است. از این رو به‌نظر می‌رسد بهترین درمان آن خلاقیت و نوآوری مداوم باشد؛ درمانی که ما به آن امیدواریم. افسوس که زندگی چنین گزینه‌ای در چنته ندارد، چرا که زندگی، خود محصول تکرار است. ممکن است کسی ادعا کند خلاقیت و نوآوری مداوم در واقع نیروی محرکه توسعه، و چه بسا، تمدن بوده است، اما تنها نیم‌نگاهی به تاریخ، این ادعا را رد می‌کند. چرا که در بازخوانی تاریخ برای مبنای کشفیات و اختراعات، ما بیش از هرچیز با قرن‌ها ملالت مواجه می‌شویم. در واقع نوآور‌ی، اختراعات و کشفیات تنها استثنائاتی در تاریخ زندگی یکنواختِ گونهِ بشر هستند؛ همان زندگی که در ملالت جاری‌ست.

در چنین بستری‌ست که هنر می‌کوشد در ستیز بی‌امان با بزرگ‌ترین دشمنش، کلیشه، خود را از زندگی جدا کند. پس چرا هنر نمی‌تواند ناجی ما از ملالت باشد؟ در واقع آثار هنری بسیار محدودی به ملالت پرداخته‌اند. شیوهِ رایج در محافل هنری در مواجهه با کلیشه، طعنه و ریشخند آن بوده است که خود بیش‌تر گواهی بر استیصال در مواجهه با آن است. از این رو هنر قادر به نجات مصرف‌کننده هنری از چنگال ملالت نیست. سویه رهایی‌بخش هنر تنها به هنرمندان آشکار می‌شود. اما این نمی‌تواند راه حلی برای همهِ ما باشد. حتی اگر همه هنرمند شویم، هم‌چنان از ملالت مصون نخواهیم بود. چرا که به‌زودی مجبور می‌شویم با حقوق ناچیز و گمنامی که سرنوشت رایج هنرمندان است، دست و پنجه نرم کنیم. در واقع از این جهات، کارمندی بانک یا ادارات یا شرکت‌های خصوصی بر فعالیت‌های هنری ترجیح دارد. امّا اتفاقاً همین‌جاست که هنر می‌تواند در نقش ناجی ظاهر شود. چرا که یک هنرمند آن‌قدر مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار می‌گیرد که دیگر اهمیت توجه دیگران در نظر او رنگ می‌بازد.

اگر تکرار مادر ملالت است، شمار جمعیت، پدر آن است. آن‌قدر زنده بوده‌ام که دوبرابر شدن جمعیت جهان را تجربه کنم. تا زمانی که شما به سن من برسید، این شمار بسیار بیش‌تر هم خواهد شد. آن‌قدر به شمار ما افزوده خواهد شد، که دفاع از هر خاص‌بودنی را بسیار دشوار خواهد کرد. آن‌قدر که دیگر خلاقیت فردی نمی‌تواند راهی برای متفاوت بودن و فرار از ملالت باشد. حتی اگر بتوان در چنین دنیایی متفاوت بود، مشکل دیگری خود را می‌نمایاند. نوآوری در چنین جهانی به سرعت به ثروت منتهی می‌شود. هرچند این شرایط مطلوب به نظر می‌رسد، امّا آن‌هایی که از خانواده‌های ثروتمند هستند، خوب می‌دانند که هیچ‌کس به اندازهِ ثروتمندان ملول نیست، چرا که پول زمان می‌خرد، و زمان به‌ذات تکراری است. اگر آن‌قدر بخت یارمان باشد که گرفتار فقر نشویم، به محض این‌که تمکن مالی خرید سرگرمی را به‌دست آوریم، با ملالت روبه‌رو خواهیم شد. به کمک تکنولوژی، روش‌های سرگرمی بی‌شمار شده‌اند. بی‌شمارند به‌سان مکرر لحظاتی که قرار است حواس ما را از آن‌ها پرت کنند. ترس ما از ملالت در خرید بی‌امان ابزار سرگرمی آشکار می‌شود، همان‌ها که وسواس‌گونه حضورشان را هر لحظه چک می‌کنیم. با شرایط آخرالزمانی‌ای مواجه هستیم که خود رویدادها در سایه ضبط‌شان به حاشیه رانده شده‌اند. دنیای تصویری ویدیوها، لباس و کفش‌های ورزشی، و باشگاه‌های بدن‌سازی ما را چنان مهیا می‌سازند که گویا قرار است زندگی خود یا کس دیگری را دوباره زندگی کنیم: کنسرو هیجانی با ادعای گوشت تازه!

این هرگز به معنای تشویق فقر به منظور فرار از ملالت نیست. گرچه عرفا چنین مسیری را پیش گرفتند، ولی بعید می‌دانم در زمانه گسترش عرفان‌های تفریحی، چنین دعوت به ریاضتی مورد استقبال ما واقع شود. آن هم برای مایی که در نهایت ترجیح می‌دهیم به فقرای آفریقا کمک کنیم، و همت‌تان معطوف به حفظ رژیم‌های غذایی‌ست، نه گام برداشتن در راه‌های نرفته. این‌جا هیچ‌کس نسخه فقر نمی‌پیچد. تمامی آن‌چه می‌توان گفت این است که مراقب صفرهای حساب بانکی‌تان باشید، چراکه ممکن است لشکری به شمار همان صفرها بزودی روی اعصاب‌تان رژه روند. ملالت بی‌شک بدترین مصیبت فقر است، که برای رهایی از آن راه‌های خطرناکی پیش گرفته می‌شود: توسل به خشونت یا اعتیاد. هر دو شیوه، راه حلی موقت خواهند بود برای رهایی از فلاکت بی‌پایان فقر، و همین موقت بودن، هر دو راه حل را بسیار پرهزینه می‌کند. کسی که هروئین تزریق می‌کند، این کار را به همان دلیلی می‌کند که ما یک بازی کامپیوتری می‌خریم: فرار از ملالت. تفاوت این‌جاست که دخل و خرج او با هم نمی‌سازد و شیوه فرار او، خیلی سریع‌تر از ما تکراری خواهد شد. تفاوت سرنگ هروئین و کلیک، تنها در روش مقابله با رنج گذر زمان برای فقرا یا ملالت آن برای ثروت‌مندان خلاصه می‌شود.

فقیر یا غنی، همهِ ما، دیر یا زود، ناگزیر به مواجهه با تکرار ملالت بار زمان هستیم. شما از کار، دوستان، همسر، عشق، منظره پنجره باز اتاق‌تان، طرح کاغذ دیواری آن، و حتی از افکار و از خودتان کلافه خواهید شد. از این رو، ناچار به دنبال راه‌های گریز از ملالت خواهید بود. غیر از ابزارهای سرگرمی که اشاره کردم، ممکن است شغل، محل سکونت، شرکت، کشور، و حتی اقلیمی که در آن زندگی می‌کنید را تغییر دهید. ممکن است به همسرتان خیانت کنید، به الکل پناه ببرید، مسافرت کنید، در کلاس‌های آشپزی ثبت نام کنید، به مواد مخدر متوسل شوید، یا به روان‌کاوی روی آورید. شاید به تمام این‌ها متوسل شوید، که برای مدتی محدود ممکن است جواب‌گو باشد تا زمانی که یک روز، شما در یک خانواده جدید با کاغذ دیواری‌های متفاوت، در یک آب و هوای دیگر، و البته در ازای وصول صورت حساب‌های رنگارنگ، بیدار خواهید شد، در حالی که دوباره ملالت به سان پرتو نوری از پنجره اتاق زندگی به شما رخ می‌نمایاند.

هیچ چیزی جدیدی در اطراف، شما را از ملالتی که دوباره تجربه کرده‌‌اید رها نمی‌کند. بسته به سن یا روحیات، ممکن‌ست عصبی و پریشان شوید، یا ناامید و بی‌رمق در برابر این آشنای همیشگی وا دهید، و یا دوباره به تغییر هر چه در اطراف‌تان است روی آورید. افسردگی به واژگان‌تان افزوده می‌شود، و همچنین کابینت قرص‌ها. تبدیل زندگی به جستجوی بی‌پایان گزینه‌های دیگر، تغییر شغل، همسر، یا محیط اطراف راه حل بدی نیست، به شرط اینکه حساب بانکی و اعصاب شما در سایه این تغییرات از هم نپاشد. به هر حال، این همان قصه آشنایی‌ست که هر روز در سینما ترویج و غیر مستقیم تجویز می‌شود. مشکل این‌جاست که نیاز به ایجاد تغییر خیلی زود به‌سان اعتیاد به هروئین به یک شغل تمام‌وقت تبدیل خواهد شد.

اما هنوز راه دیگری هم هست.

راهی که از نظر شما احتمالاً بهترین نیست، حتی چندان مطمئن‌تر از سایر راه‌ها هم نیست، ولی بی‌واسطه و کم‌هزینه است. بهترین راه رهایی، همواره از دل مشکلات یافت می‌شود. وقتی با ملالت مواجه می‌شوید، پذیرای آن باشید. اجازه دهید ملالت شما را مچاله کند، در ملالت غرق شوید، تا به کف اقیانوس ملالت برخورد کنید. در مواجهه با هر آن‌چه نامطلوب است، هر چه زودتر با ته آن مواجه شوید، سریع‌تر به روی آن برمی‌گیرید. باید در عین بلا بود، رو در رو با بدترین حالت.

ملالت از آن رو شایسته چنین مواجه‌ای است که زمان را در عریان‌ترین شکل خود، در آن شکوه یک‌نواخت و مکرر خود آشکار می‌کند. ملالت پنجره ما رو به زمان است، به تمام آن‌چه در زمان از آن گریزانیم. ملالت پنجره ما به بی‌کرانی زمان است، و ناچیزی ما در مواجه با این بی‌کران. دلیل هراس ما از عصرهای خلوت و کسالت‌آور همین است، همان دلیل شوق تماشای رقص غباری در پرتو آفتاب، در پس زمینه تیک‌تاک ساعت در یک روز گرم تابستان در حالی که رمقی برای هیچ کاری نیست. لحظه‌ای که چنین پنجره‌ای در برابرتان گشوده شود، سعی نکنید آن را ببندید، بلکه چهار طاق آن را باز کنید. در همین لحظه ملالت به زبان زمان سخن می‌گوید، تا مهم‌ترین درس زندگی را به شما بیاموزد، درسی که در هیچ دانشگاهی نخواهید آموخت، که شما بی‌نهایت ناچیزید.

«شما ناچیزید»… زمان با صدای ملالت در گوش شما زمزمه می‌کند و «هر کاری کنید، در بی‌کران زمان، ناچیز است».

زمزمه خوشایندی نیست. احساس بی‌اهمیتی، بی‌اهمیت بودن حتی بهترین‌ها، که در سایه آن شوق انجام کارها حتی از توهم سود و زیان آن‌ها مهم‌تر جلوه می‌کند. ملالت شبیخون زمان به ارزش‌های زندگی ماست. افقی برای زندگی ما ترسیم می‌کند، که نتیجه آن آگاهی و فروتنی است. فروتنی ناشی از آگاهی است. هر چه بیش‌تر از دایرهِ هستی خویش آگاه شویم، نسبت به همنوع خود متواضع‌تر و مهربان‌تر خواهیم شد، حتی به آن ذره غباری که در پرتو آفتاب رقصان است، یا بی‌حرکت روی میز افتاده. چه بسیار زندگی که این غبار پشت سر گذاشته، نه از نظر ما، که از منظر خودش. ناچیزی ما در برابر زمان همچون ناچیزی همین غبار در نگاه ماست. می‌دانید غبار در لحظه پاک شدن از روی میز چه می‌گوید؟

«مرا به خاطر بسپار» … «غباری زمزمه می‌کند.» [شعری از Peter Huchel، شاعر آلمانی]

از جایی که ما هستیم، شاید این گفته حتی سطحی‌ترین احساس همدلی را نیز جلب نکند. این را نمی‌گویم تا همدلی شما را برای گونه‌های دیگر، برای اشیا، برای گیاهان و شن‌ها و پشه‌ها برانگیزم. نقل می‌کنم چرا که خود را در آینه آن و هر‌آن‌چه روزی محو خواهد شد، می‌بینم.

« مرا به خاطر بسپار»… «غباری زمزمه می‌کند.»

این‌جا می‌توان شنید که اگر ما از زمان درسی بگیریم، شاید زمان نیز از ما بیاموزد. چه بیاموزد؟ که ناچیزی دلیل حساسیت ماست. حساسیت تبلور ناچیزی است. ناچیزیم، چرا که محدودیم، و هر چه ناچیزتر، سرشارتر از زندگی، احساسات، شادی، ترس و مهربانی. آن‌چه بی‌کران است، نمی‌تواند سرشار از زندگی و احساسات باشد. ملالت حداقل این را به ما می‌گوید چرا که در لحظات کلافگی، ما با ملالت هرآن‌چه بی‌انتها است، مواجه‌ایم.

بیایید همان‌قدر که به آبا و اجداد خویش احترام می‌گذاریم ملالت را به‌خاطر ریشه‌هایش گرامی بداریم. چرا که در مواجه با همین نیستیِ بی‌انتهاست که اشتیاق ما به اوج می‌رسد؛ همان لحظاتی که، معمولاً، نطفه زندگی جدیدی در آن بسته می‌شود. این به آن معنی نیست که ما زادهِ ملالت هستیم، بلکه یادآوری این حقیقت است که اشتیاق، مزیت ناچیز بودن است. بنابراین بکوشید با اشتیاق زندگی کنید، بی‌تفاوتی را به فلک بسپارید. اشتیاق موثرترین درمان ملالت است.

رنج، خود درمان دیگری برای ملالت است. از همین روست که دردِ فیزیکی بیش از روانی، در پس اشتیاق ظاهر می‌شود. هرچند من هیچ‌کدام را برای شما آرزو نمی‌کنم؛ با این وجود، وقتی آسیب می‌بینیم، حداقل مطمئنیم که بدن یا روان‌مان ما را فریب نمی‌دهد. به همین منوال، آن‌چه در مورد ملالت و عصبیت و احساس پوچی ناشی از آن هنوز مطلوب است، پی بردن به این حقیقت است که این یک فریب نیست.

رمان‌های کارآگاهی بخوانید، فیلم‌های اکشن تماشا کنید، هرچیزی که شما را به‌صورت تصویری یا ذهنی جایی ببرد که هرگز نبوده‌اید و همان‌جا نگه دارد، حتی برای چند ساعت. از تلویزیون اجتناب کنید، بخصوص از تغییر پی‌در‌پی کانال‌ها، که خود تجسم تکرار است. باز اگر تمام این چاره‌ها کارساز نشد، پذیرایش باشید، آغوش خود را بر اندوه بگشایید. تلاش کنید آن را در آغوش بگیرید، یا اجازه دهید شما را به آغوش بکشد، چرا که به هر روی ملالت و اندوه بسی فراخ‌تر از شما هستند.

بی‌شک این اندوه خفه کننده است. با این وجود تا جایی که تاب دارید آن‌را تحمل کنید، و باز کمی بیش‌تر تحمل کنید. فکر نکنید جایی اشتباه کرده‌اید، تلاش نکنید که پی تحلیل وضعیت و یافتن چنین اشتباهی و تصحیح آن باشید. نه! همان طور که شاعر می‌گوید: «باور کن رنج خویش را … » این چنگال وحشتناک تصادفی نیست. هیچ چیزی که شما را آشفته می‌کند، اشتباهی نیست. به‌خاطر داشته باشید، هیچ چنگالی در جهان ناگشودنی نیست. اگر تمام این‌ها را اندوهناک می‌پندارید، در واقع نمی‌دانید اندوه چیست. اگر این‌ها را بی‌ربط می‌بینید، امیدوارم روزگار در واقع بی‌ربط بودن آن را به شما ثابت کند.

ما به‌سوی زندگی می‌رویم، به‌سوی شغل، پول، خانواده، و سرنوشت بی‌همتای خویش. سرنوشت بی‌همتایی که کسی از آن خبر ندارد در دنیایی که کسی به ما اهمیت نخواهد داد. شرط می‌بندم دو خیابان آن‌طرف‌تر بی‌شمارند که ما را نمی‌شناسند، و هستیِ ما هیچ اهمیتی برای آن‌ها ندارد. هرگاه نگران اهمیت می‌شوید، به یاد آورید که چه اندک افرادی که تاکنون دیده‌ایم در برابر خیل میلیاردها انسانی که هنوز ندیده‌ایم.

جز شادی آرزویی برایِ‌تان ندارم. امّا لحظات تاریک و حتی بدتر، ملال آوری، پیش‌رو خواهد بود که به همان اندازه که ساخته دنیای خارج است، پرداخته درون ماست. باید به گونه‌ای خود را برای این لحظات آماده کنیم. آن‌چه پیش روی ماست، سفری باشکوه، ولی ملالت‌بار است. همین امروز سوار می‌شویم، سوار قطاری که از کنترل خارج شده. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید چه در انتظار ماست، بالاخص گذشته‌گان. با این وجود، هم آن‌ها ما را مطمئن می‌کنند که این سفر را بازگشتی نیست. بکوشید باور کنید که گرچه برخی از ایستگاه‌های این قطار بی‌نهایت نامطلوب خواهند بود، این قطار بنای توقف در هیچ ایستگاهی را ندارد. ما هیچ‌گاه درمانده نمی‌شویم، حتی زمانی که احساس درماندگی می‌کنیم، که این لحظه به‌زودی جز یک گذشته سپری شده، چیزی نخواهد بود. لحظات بی‌امان دور و دورتر می‌شوند، حتی همان لحظاتی که احساس می‌کنیم گیر کرده‌ایم، چرا که قطار زمان مدام در حرکت است. برای آخرین بار با تمام وجود در این لحظه بنگریم، به همین لحظه که هنوز قابل شناسایی است. این آخرین شانس برای مواجه با آن است.

این نوشته برگردانی است آزاد از سخنرانی جزف بردسکی در مراسم فارغ التحصیلی دانشجویان کالج Dartmouth در سال ۱۹۸۹، صورت‌بندی درخشان وی از ملالت در این نوشته، بارها در متون روان‌شناسی ارجاع داده شده است.

منبع: میدان